انقلاب پنهان هوش مصنوعی در حقوق

مقدمه

وقتی صحبت از هوش مصنوعی (AI) به میان می‌آید، گفتگوهای عمومی معمولاً حول محور موضوعات بزرگی مانند ربات‌های گفتگوگر، آینده مشاغل و بحث‌های داغ اخلاقی می‌چرخد. ما نگرانیم که آیا یک الگوریتم می‌تواند شغل ما را بگیرد یا اینکه ماشین‌ها چگونه تصمیمات اخلاقی می‌گیرند. اینها سؤالات مهمی هستند، اما توجه بیش از حد به آنها باعث شده تا از یک دگرگونی عمیق‌تر و بنیادی‌تر غافل شویم.

در حالی که ما به این سرفصل‌های خبری بزرگ خیره شده‌ایم، یک انقلاب آرام اما بسیار تأثیرگذارتر در پس‌زمینه در حال وقوع است: بازنویسی «حقوق خصوصی». اینها همان قوانینی هستند که قراردادهای روزانه، مالکیت اموال و تعاملات شخصی ما را شکل می‌دهند؛ چارچوبی که اساس جامعه ما را تشکیل می‌دهد. هوش مصنوعی در حال نفوذ به این ساختار است و بی‌صدا در حال تغییر قواعد بازی است.

کتاب «راهنمای کمبریج در باب حقوق خصوصی و هوش مصنوعی» (The Cambridge Handbook of Private Law and Artificial Intelligence) یک اثر برجسته است که برای اولین بار این انقلاب پنهان را به کانون توجه می‌آورد. این کتاب با گردآوری نظرات کارشناسان برجسته حقوقی و دانشمندان کامپیوتر از سراسر جهان، نشان می‌دهد که این تغییرات دیگر تئوری نیستند. در این مطلب، ما به بررسی شگفت‌انگیزترین و تکان‌دهنده‌ترین نکات برگرفته از دامنه و تمرکز این کتاب می‌پردازیم.

۱. انقلاب «خاموش» در حقوق روزمره است، نه فقط در مقررات علمی-تخیلی

بیشتر اخباری که درباره قانون‌گذاری هوش مصنوعی می‌شنویم، بر مقررات دولتی و حقوق عمومی متمرکز است. اما این کتاب نشان می‌دهد که فوری‌ترین و ملموس‌ترین تأثیرات هوش مصنوعی در حوزه حقوق خصوصی در حال رخ دادن است؛ یعنی همان چارچوب قانونی که زندگی روزمره ما را اداره می‌کند. این کتاب به عنوان «اولین اثر اختصاصی در زمینه تعامل بین هوش مصنوعی و حقوق خصوصی» توصیف شده است.

اهمیت این موضوع در این است که هوش مصنوعی دیگر یک مسئله انتزاعی و مربوط به آینده نیست، بلکه یک چالش امروزی برای توافق‌ها و روابط بنیادینی است که جامعه ما را ساختار می‌دهد. این تحول در قراردادهایی که امضا می‌کنیم و مسئولیت‌هایی که بر عهده می‌گیریم، در جریان است.

«تاکنون، تمرکز بحث‌های آکادمیک در مورد تعامل بین هوش مصنوعی و قانون بر روی مقررات بوده است، اما همانطور که مشارکت‌های گسترده در این مجموعه جدید و مهم نشان می‌دهد، تعامل بین هوش مصنوعی و حقوق خصوصی حوزه غنی دیگری برای بررسی علمی است.»

– چارلز میچل، استاد حقوق، کالج دانشگاهی لندن

۲. هوش مصنوعی همین حالا در قراردادها، سرمایه‌گذاری‌ها و بیمه‌های شماست

این تغییرات صرفاً نظری نیستند. با نگاهی به فهرست مطالب کتاب، متوجه می‌شویم که تأثیر هوش مصنوعی به طرز باورنکردنی گسترده و ملموس است. فصل‌هایی با عناوین خاص مانند «قراردادهای خودران»، «واسطه‌های مشاوره مالی و هوش مصنوعی» (که به مشاوران رباتیک یا robo-advisers اشاره دارد) و «حقوق بیمه و هوش مصنوعی» به وضوح نشان می‌دههند که الگوریتم‌ها از قبل در حال ایفای نقش در معاملات تجاری و مصرفی هستند.

این یعنی هوش مصنوعی دیگر فقط یک ابزار نیست؛ بلکه یک بازیگر فعال در تعاملات اقتصادی ماست. این واقعیت سوالات جدیدی را در مورد مسئولیت، انصاف و اعتماد در معاملاتی که هر روز انجام می‌دههیم، مطرح می‌کند. حقوق خصوصی در خط مقدم پاسخگویی به این چالش‌ها قرار دارد.

«در صفحات این کتاب، خواننده با حوزه‌های آشنای حقوق خصوصی، مانند قرارداد، مسئولیت مدنی، حقوق مالکیت و حقوق تجارت، روبرو می‌شود که به شکلی هیجان‌انگیز در معرض تابش کامل انقلاب هوش مصنوعی قرار گرفته‌اند.»

– لرد باروز، قاضی دیوان عالی بریتانیا

۳. آیا هوش مصنوعی می‌تواند یک «شخص» حقوقی باشد؟

شاید بحث‌برانگیزترین ایده‌ای که در این کتاب مطرح می‌شود، بررسی امکان اعطای «شخصیت حقوقی» به هوش مصنوعی است. فصل‌هایی با عناوین تکان‌دهنده مانند «مالکیت/شخصیت و هوش مصنوعی: آینده ماشین‌ها» و «شخصیت حقوقی و هوش مصنوعی: شخصیت هوش مصنوعی در یک مقیاس متغیر» مستقیماً به این مسئله فلسفی می‌پردازند.

این به چه معناست؟ در طول تاریخ، قانون به موجودیت‌های غیرانسانی مانند شرکت‌ها، «شخصیت حقوقی» اعطا کرده است تا بتوانند قرارداد ببندند، دارایی داشته باشند و طرف دعوا قرار گیرند. اکنون کارشناسان برجسته به طور جدی در حال بررسی این موضوع هستند که آیا و چگونه هوش مصنوعی می‌تواند به جایگاه مشابهی دست یابد. این ایده، درک بنیادین ما از مفاهیمی چون مسئولیت‌پذیری، حقوق و عاملیت را به چالش می‌کشد.

۴. تصویر و شخصیت شما در یک مرز جدید قرار گرفته است

فناوری‌های هوش مصنوعی مانند دیپ‌فیک (Deepfake) چالش‌های بی‌سابقه‌ای برای قوانینی ایجاد کرده‌اند که برای محافظت از هویت و تصویر ما طراحی شده‌اند. فصلی از کتاب تحت عنوان «تملک شخصیت در عصر دیپ‌فیک‌ها» به طور خاص به این موضوع می‌پردازد.

این مسئله دیگر فقط به افراد مشهور مربوط نمی‌شود. امروز، تصویر هر فردی می‌تواند بدون رضایت او به شکلی فوق‌العاده واقعی دستکاری و استفاده شود. اینجاست که حقوق خصوصی، به ویژه شاخه‌هایی مانند مسئولیت مدنی، در خط مقدم مبارزه برای حفاظت از یکی از اساسی‌ترین حقوق ما یعنی حق بر تصویر و هویت شخصی‌مان قرار می‌گیرد.

۵. حتی اتاق هیئت مدیره نیز از این تحول در امان نیست

اگر به دنبال مثالی هستید که نشان دهد هوش مصنوعی چگونه از یک ابزار به یک تصمیم‌گیرنده تبدیل می‌شود، به اتاق هیئت مدیره نگاه کنید. فصل «حقوق شرکت‌ها، حاکمیت شرکتی و هوش مصنوعی: آیا برای ربات‌ها در اتاق هیئت مدیره آماده‌ایم؟» این سوال جسورانه را مطرح می‌کند.

این ایده نشان‌دهنده نفوذ هوش مصنوعی به بالاترین سطح استراتژی و رهبری سازمانی است. اگر یک الگوریتم بتواند در تصمیم‌گیری‌های کلان یک شرکت نقش داشته باشد، این امر چه پیامدهایی برای مسئولیت‌پذیری مدیران، وظایف امانتداری و آینده رهبری انسانی خواهد داشت؟ این سوال مرزهای سنتی حاکمیت شرکتی را جابجا می‌کند.

نتیجه‌گیری: یک نقشه حقوقی جدید برای دنیایی ناشناخته

ظهور هوش مصنوعی ما را وادار به بازنگری اساسی در اصول حقوقی چندصدساله‌ای می‌کند که بر تعاملات ما حاکم بوده‌اند. همانطور که در کتاب «راهنمای کمبریج در باب حقوق خصوصی و هوش مصنوعی» نشان داده شده است، برجسته‌ترین ذهن‌های حقوقی جهان تازه شروع به ترسیم نقشه این قلمرو جدید و ناشناخته کرده‌اند. انقلاب واقعی هوش مصنوعی در دادگاه‌ها، دفاتر حقوقی و قراردادهای روزمره ما در حال وقوع است.

همچنان که هوش مصنوعی بیشتر در تاروپود جامعه ما تنیده می‌شود، این سوال اساسی باقی می‌ماند: چه کسی قلم را برای نوشتن قوانین آن در دست خواهد داشت؟ این پاسخ دیگر تنها در اختیار حقوقدانان نیست. همانطور که این کتاب نشان می‌دهد، راه‌حل‌های آینده نیازمند گفتگوی عمیق میان متخصصان حقوق و دانشمندان کامپیوتری است که این سیستم‌ها را می‌سازند. چالش واقعی این است که آیا این دو جهان می‌توانند برای ترسیم نقشه دنیای مشترک‌مان، زبان یکدیگر را بیاموزند؟